|
|
Sposób artystycznego przedstawienia postaci Matki Bożej
z Dzieciątkiem w Obrazie Mirowskim świadczy, że jego formalnym
pierwowzorem był powszechnie znany w Europie i Polsce obraz "Salus
Populi Romani" ("Wybawienie Ludu Rzymskiego") z Bazyliki
Santa Maria Maggiore (Matki Bożej Większej) w Rzymie, zwanej także
Bazyliką Matki Bożej Śnieżnej. Cechą oryginalną wizerunku pińczowskiego,
nadającą dziełu lokalny polski charakter, jest umieszczenie w dolnej
części kompozycji postaci dwóch wielkich patronów naszego kraju, świętych
męczenników Wojciecha i Stanisława. Pochodzenie samego Obrazu nie
zostało dotychczas jednoznacznie wyjaśnione. Być może powstał on na
zamówienie Zygmunta Myszkowskiego we Włoszech i później przywieziony
do Polski. Równie prawdopodobne pozostaje jednak przypuszczenie, że
namalowanie wizerunku Maryi zlecił Myszkowski krakowskiej pracowni
Tomasza Dolabelli, działającej na rzecz klasztoru Dominikanów. To
ostatnie domniemanie nabiera cech prawdopodobieństwa w świetle wyników
badań chemicznych najdawniejszych warstw malarskich, które wprawdzie
nie ustalają bezspornie pochodzenia Obrazu, ale wskazują, iż barwniki
zachowane w jego oryginalnych fragmentach mogły być stosowane we
wspomnianej pracowni. Co więcej, właśnie w krakowskim kościele
Dominikanów znajduje się sprowadzona z Rzymu w ostatnich latach XVI w.
Znakomita kopia Matki Bożej Śnieżnej z Bazyliki Santa Maria Maggiore,
mogąca stać się wzorcem dla realizacji zamówienia Zygmunta
Myszkowskiego. Ostatecznie więc, bez względu na to, czy Obraz Mirowski
wykonany został w Italii, czy w Krakowie, zawsze mógł być sporządzony
wedle rzymskiego wzorca artystycznego.
 |
Dla szkicowego choćby przybliżenia tego
kompozycyjnego pierwowzoru trzeba wspomnieć, że Bazylika Santa
Maria Maggiore w Rzymie, położona w pobliżu dworca Termini, na
wzgórzu Eskwilin, jest największą spośród 80 rzymskich kościołów
poświęconych Maryi i stąd wezwanie Świętej Maryi Większej.
Należy ona do czterech bazylik patriarchalnych i podobnie jak
trzy pozostałe (św. Piotra, św. Jana na Lateranie, św. Pawła
"za Murami") posiada Bramę Świętą, rozmurowywaną w
latach jubileuszowych.
Powstanie kościoła łączy się z legendą,
według której papież Liberiusz i pewien rzymianin imieniem Jan
(który nie mając potomstwa prosił w modlitwach wraz ze swą małżonką
Maryję Pannę, aby przyjęła jego majątek) mieli podobne sny, w
których ukazująca się Matka Boża przepowiedziała im
wybudowanie kościoła w miejscu, gdzie w pełni upalnego lata
spadnie śnieg, który i zimą należy w Rzymie do rzadkości. Tejże
samej nocy z 4 na 5 sierpnia 352 r. Wzgórze Eskwilińskie pokryło
się grubą warstwą śniegu. Przybyły na miejsce papież, w
otoczeniu ludzi wytyczył w śniegu zarysy kościoła. Budowę
bazyliki rozpoczęto w latach pontyfikatu Sykstusa III, kiedy
jeszcze na Eskwilinie wznosiła się pogańska świątynia Junony
Luciny opiekunki rodzących kobiet. W 431 r. Sobór w Efezie ogłosił
dogmat o Maryi jako Matce Boga, w rok później dla uczczenia tego
faktu zaczęto wznosić tę wspaniałą świątynię.
|
|
"Salus Populi Romani" z bazyliki
Santa Maria Maggiore w Rzymie - prototyp obrazu Matki Bożej
Mirowskiej |
|
|
Na lewo od ołtarza głównego bazyliki znajduje się
Kaplica Pawłowa albo Borghese Cappella Paolina powstała za pontyfikatu
Pawła V, nazwiskiem. Borghese. Zbudowana według rysunku architekta
Flaminio Ponzio, ukończona w 1613 r., przeznaczona została dla
umieszczenia w niej obrazu Madonny. Ten słynny obraz Matki Bożej
uderzająco podobny do ikony częstochowskiej, znany jest pod wspomnianą
już nazwą "Salus Populi Romani". W nowo wzniesionej kaplicy
umieszczono go w 1613 r.. przenosząc z nawy głównej bazyliki. Skąd
pochodzi i z jakiego okresu czasu - podobnie jak w przypadku obrazu częstochowskiego
- dokładnie nie wiadomo. Jeden z uczonych włoskich, Carlo Cecchelli,
twierdzi, że istnieją trzy najstarsze i do siebie podobne wizerunki
Maryi, pochodzące prawdopodobnie z tego samego okresu, a mianowicie:
rzymski z Santa Maria Maggiore, Madonna d i San Luca z Bolonii i Matka
Boża Częstochowska. Te obrazy Madonny z Dzieciątkiem przypisywane
bywają niekiedy św. Łukaszowi (San Luca) Ewangeliście, który po
Wniebowzięciu Matki Bożej, na prośbę chrześcijan miał namalować
podobiznę Maryi Panny. Obraz ten miał być wykonany na blacie stołu,
przy którym zasiadała Święta Rodzina. Św. Łukasz miał sporządzić
jeszcze dwa kolejne egzemplarze wizerunku Maryi, tej samej wielkości,
które przekazano do. Italii. Inna teoria na temat pochodzenia obrazu z
Bazyliki Santa Maria Maggiore w Rzymie podaje, że jego pierwowzór
powstał w V w. zgodnie ze schematami ikon bizantyńskich, ale w kręgu
oddziaływania sztuki hellenistycznej w Egipcie, oraz że źródeł jego
artystycznej inspiracji należy poszukiwać w antycznych wczesnochrześcijańskich
portretach cmentarnych, w El Fajum.
Rzymski obraz "Salus Populi Romani" wywarł
ogromny wpływ na rozwój kultu Matki Bożej w całej Europie. Stał się
on jednym z najpopularniejszych wzorców malarstwa maryjnego. Do
najstarszych jego kopii zaliczany jest wizerunek Maryi z początku XII
w., przechowywany w katedrze w Viterbo w Italii. Wiele kolejnych
podobizn Madonny z Dzieciątkiem wzorowanych na obrazie z Bazyliki Santa
Maria Maggiore wykonał malarz Antoniazzo Romano. Wielkim czcicielem i
popularyzatorem tego wizerunku Maryi stał się św. Franciszek Borgiasz,
który około r. 1566 uzyskał zezwolenie papieża Piusa V na sporządzenie
kilku kolejnych kopii rzymskiego obrazu. Poprzez zakon jezuitów, którego
generałem w ostatnich latach swego życia był właśnie Franciszek
Borgiasz, dotarły one do wielu państw Europy, Azji, Afryki i Ameryki.
Jeden z egzemplarzy kopiowanego obrazu pojawił się w r. 1584 w Polsce,
w Jarosławiu, ofiarowany tamtejszym jezuitom. Wkrótce na polecenie
biskupa Jana Dymitra Solikowskiego przeniesiony do Lwowa, sam stał się
wzorem dla tworzenia dalszych replik, stale nawiązujących pośrednio
do rzymskiego wizerunku zwanego "Salus Populi Romani".
Popularność obrazów Maryi sięgających do tego właśnie wzorca
Madonny z Bazyliki Santa Maria Maggiore przybierała w naszym kraju
coraz większe rozmiary. N a przełomie XVI i XVII w. nastąpiła
prawdziwa eksplozja tworzenia jego kopii i replik. Często polecany był
przez biskupów jako najbardziej odpowiadający wymogom sztuki
sakralnej. Ten typ obrazu czczony był na terenach naszego kraju pod
nazwami Matki Bożej Pocieszenia, Matki Bożej Zwycięskiej, Matki Bożej
Różańcowej, Matki Bożej Szkaplerznej i Matki Bożej Śnieżnej. Wśród
nich aż 17 zostało ukoronowanych jako łaskami słynące i cudowne. Do
najsławniejszych należą wizerunki Matki Bożej Podkamieńskiej,
Berdyczowskiej, Latyczowskiej, Różańcowej w kościele Dominikanów w
Krakowie, Pocieszenia w kościele świętych Piotra i Pawła we Lwowie
(obecnie we Wrocławiu), Lewiczyńskiej - Pani Ziemi Grójeckiej, w Świętej
Lipce i w Zielenicach. Sanktuaria Matki Bożej w Berdyczowie,
Podkamieniu i Latyczowie stały się oazami wiary katolickiej i polskości
na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitei. Zdaniem historyków istotny
wpływ na rozprzestrzenianie się w Polsce malarskich wyobrażeń
Madonny z Dzieciątkiem, utrzymanych w artystycznej konwencji Matki Bożej
"Salus Populi Romani", odegrał, obok jezuickiego wizerunku z
Jarosławia, także krakowski dominikański obraz Matki Bożej Różańcowej.
Wiadomo o nim, że powstał w Rzymie, a także iż poświęcił go papież
Klemens VIII, obdarowując równocześnie odpustami. Przywieziony do
Krakowa przez biskupa Bernarda Maciejowskiego prawdopodobnie w r. 1598,
stanowił dar jezuitów rzymskich, a umieszczony został w kaplicy kościoła
dominikańskiego służącej bractwu Różańca Świętego. Obraz ten,
zwany także obrazem Matki Bożej Śnieżnej, często wiązany bywa z
cudownym, jak to oceniano, zwycięstwem wojsk polskich w bitwie pod
Chocimiem stoczonej w 1621 r. przeciw tureckiemu najeźdźcy.
Dostrzegano także analogię wydarzeń chocimskich z bitwą pod Lepanto
i jej pomyślnym finałem również uważanym za efekt cudownej
interwencji rzymskiej Matki Bożej Śnieżnej z Bazyliki Santa Maria
Maggiore. Dzieje kultu Matki Bożej Śnieżnej specjalnie mocno wiążą
się ze wschodnimi terenami Rzeczypospolitej. gdzie wojny, a w tym walki
z islamskimi Turkami i Tatarami, pojawiały się nadzwyczaj często. Z
ciągłym zagrożeniem utraty życia łączyły się kataklizmy głodu,
zarazy i uprowadzenia ludności do niewoli. Działające tam zakony
(szczególnie dominikanie i bernardyni) organizowały miejsca
pielgrzymkowe, aby ludność tych terenów mogła modlić się O zwycięstwo
w walkach obronnych oraz odwrócenie społecznych, rodzinnych i
osobistych nieszczęść. Dla tych miejsc świętych odpowiednimi były
szczególnie obrazy Matki Bożej Zwycięskiej, łączone dodatkowo z
pocieszycielskim oddziaływaniem Maryi.
Do góry |
|
