English version

     Ważną rolę w dziejach Pińczowa odegrała Społeczność Żydowska. Żydzi zaczęli się tu osiedlać jeszcze przed 1576 r. Za Myszkowskich uzyskali wiele przywilejów zapewniających im bezpieczny byt i swobodę działalności rzemieślniczo-handlowej. Działo się to w okresie, gdy wiele miast królewskich i należących do duchowieństwa zdobyło przywileje "de non tolerandis Judeis". Zajmowali się handlem, rzemiosłem i usługami; mieszkali w rynku oraz w południowo-wschodniej części miasta (na Mirowie nie wolno im było się osiedlać); posiadali trzy synagogi (dwie murowane, jedną drewnianą); zmarłych chowano na dwóch cmentarzach - starszy powstał na początku XVII w. 
     W XVIII w., gdy ordynacja pińczowska zaczęła podupadać, miasto utrzymało dynamizm ekonomiczny dzięki aktywności Żydów, którzy potrafili się przystosować do trudnych warunków ekonomicznych w dobie agraryzacji miast.
     Odsetek ludności żydowskiej wzrósł wtedy do ponad 60%, a Pińczów stał się właściwie stolicą żydostwa małopolskiego. Z tego właśnie okresu pochodzą przysłowia: "Żydów jak w Pińczowie", "Nabił jak Żydów w Pińczowie" - od tłoku, ścisku. Tutaj w latach 1673, 1674, 1681 odbywały się Sesje "Sejmu Czterech Ziem". Zjazd w 1767 r. skupił przedstawicieli Żydów z Małopolski i Ukrainy. Od 1692 roku do 1764 była tu siedziba "ziemstwa" (diecezji krakowskiej), a rabin pińczowski stał się praktycznie jego przywódcą.
     Większość społeczności żydowskiej stanowiła biedota miejska. Warstwy zamożniejsze w XIX w. uczestniczyły w rozwoju form kapitalistycznych. Powstała fabryka sukna Rosenberga, fabryka wyrobów bawełnianych i farbiarnia Berensteina, fabryka octu i cykorii. W okresie międzywojennym Żydzi stanowili 60 % ludności i tworzyli w Pińczowie odrębny świat z własnym językiem, religią i obyczajami, świat ludzi z pejsami, ubranych w jarmułki i chałaty.
     Starozakonni zamieszkiwali tereny wokół rynku, wzdłuż ul. Krakowskiej oraz obszar wokół synagogi. 
Wewnętrznie zróżnicowani pod względem majątkowym Żydzi należeli do wielu stowarzyszeń kulturalnych, wyznaniowych, dobroczynnych i politycznych. Delegaci brali udział w międzynarodowych kongresach syjonistycznych (Bazylea - 1931, Praga - 1933). Wbrew odczuciom znacznej części pińczowian nie tylko handel łączył społeczność żydowską i chrześcijańską.
     W okresie międzywojennym corocznie kilkunastu starozakonnych zasiadało w Radzie Miejskiej.
1930 r. Żydzi brali udział w wiecu przeciwko rewizjonistycznym dążeniom Niemiec, niejednokrotnie pełnili też rozmaite funkcje społeczne.
W końcu 1939 r., gdy kraj znalazł się pod okupacją hitlerowską zaczęła się tragedia Żydów. Narzucono im obowiązek noszenia opaski z gwiazdą i kłaniania się Niemcom, zakazano poruszania się poza obrębem miasta (w spalonym Pińczowie nie było możliwości utworzenia getta).
     Obciążeni wysokimi kontrybucjami, darmowymi pracami na drogach i na rzecz wojska, pozbawieni przydziału żywności i opału umierali masowo wycieńczeni pracą, głodem i zakaźnymi chorobami. Latem 1942 r. przeprowadzono selekcję młodzieży żydowskiej do pracy w Niemczech i w fabrykach w Częstochowie i Ostrowcu Św.
     W październiku tego roku Żydów wygnano z domów, ustawiono w kolumnę i pieszo, bijąc i mordując po drodze, pędzono do Jędrzejowa, gdzie załadowani do wagonów zostali wywiezieni do obozów śmierci w Oświęcimiu i Treblince.
     Nie wszyscy jednak trafili do obozów śmierci. Kilkaset osób ukrytych przez Polaków w mieście i okolicy ocalało.
     Kilkaset osób ukrytych przez Polaków w mieście i okolicy ocalało. Niestety część ukrywających się, w toku rewizji i pacyfikacji prowadzonych przez ekspedycje karne żandarmerii niemieckiej i oddziałów ukraińskiej SS, została wykryta i rozstrzelana wraz z udzielającymi im schronienia Polakami. Tak było w Bogucicach, Kozubowie, Górach Pińczowskich, Węchadłowie, Kołkowie.
     Dziś nie ma Żydów w Pińczowie. Zostały tylko wspomnienia oraz pomnik kultury żydowskiej - synagoga ze zniszczonym podczas II wojny światowej wnętrzem. 
     Ostatnim rabinem w tej świątyni (do 1942 r.) był Rapaport Szapsia, urodzony 18 grudnia 1888 r. w Pińczowie, syn Abela i Tuby z Rapaportów. Miał wykształcenie średnie, a na rabina został wybrany 20 listopada 1932 r. i zatwierdzony na to stanowisko przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Rabin Rapaport należał do partii "Agudas Izrael".

Opracował Jarosław Tambor

SYNAGOGA W PIŃCZOWIE

     Pińczowska synagoga jest jednym z najstarszych, zachowanych, zabytków kultury żydowskiej w Polsce. W latach 1939-1944 uszkodzone zostały mury, zadaszenie, zrabowano przedmioty kultowe, odpadł od ściany Aron Hakodesz (ołtarz na rodały).
     Synagoga wzniesiona na przełomie XVI i XVII w., w stylu renesansowym, na planie prostokąta.
     W południowej części znajduje się sala główna. Na jej sklepieniu zachowały się fragmenty stiukowej dekoracji i ... malowideł.
     Wokół na ścianach napisy w języku hebrajskim. Na ścianie wschodniej ustawiono w 1997 r., po ponad 50 latach, XVII w. Aron Hakodesz. W sali ułożono kamienną posadzkę, na której zaznaczono miejsce nie istniejącej bimy.
     Z sali głównej wejście do przedsionka, którego sklepienie pokrywają fragmenty zniszczonej, cennej polichromii z drugiej połowy XVIII w. Wykonał ją prawdopodobnie artysta Jehuda Leib. Widoczne motywy zwierzęce, roślinne, korony i kartusze z napisami hebrajskimi. Obok przedsionka niewielka kwadratowa salka. Nad nimi empora (babiniec), w której znajdują się 3 wąskie okna wychodzące na salę główną. W zachodniej ścianie budynku zachowane wejście na emporę, do którego prowadziła nie istniejąca klatka schodowa. Od strony północnej XIX w. przybudówka.
     Wzrost gminy żydowskiej spowodował konieczność dobudowania pomieszczeń dla kobiet (XVIII w. -?). Zachowały się jedynie ślady w zachodniej elewacji budynku.
     W latach 70. teren wokół synagogi otoczono murem. Począwszy od 1990 r., po dziś dzień, w murze umieszczone są fragmenty nagrobków z cmentarzy żydowskich. Odzyskiwane przy rozbiórce starych domków (ruder), komórek, chodników znalazły miejsce przy synagodze, gdyż cmentarze zostały zniszczone poprzez zabudowę,
     W ciągu ostatnich kilkunastu lat prowadzone były w synagodze prace remontowe, budowlane i konserwatorskie na miarę posiadanych środków. Wymieniono okna i drzwi, wyremontowano dach i fundamenty, zniwelowano teren, doprowadzono instalację wodną i elektryczną. Najpoważniejsze prace to konserwacja i ustawienie kamiennego ołtarza o bardzo bogatej formie architektonicznej. Zdajemy sobie sprawę jak wiele jeszcze zostało do zrobienia.
     Najpilniejsze prace to ratowanie cennych malowideł, wykonanie tynków, odbudowa klatki schodowej na emporę. Mamy nadzieję, że uzyskamy wsparcie dla tych ważnych zadań i stopniowo dokończymy remont tej szacownej budowli.
     Obecny stan umożliwia wykorzystanie obiektu na cele ekspozycyjne muzeum. sprawujemy opiekę na synagogą od końca lat 70. Mamy w swoich zbiorach nieliczne judaiki i wiele fotografii gromadzonych od lat przez Jana Góreckiego - fotografika i opiekuna zabytków. Będziemy czynić starania o powiększenie naszych skromnych zbiorów i wzbogacenie ekspozycji w synagodze.

Chciałbym wyrazić serdeczne podziękowania wszystkim instytucjom i osobom prywatnym, które udzieliły nam pomocy finansowej i merytorycznej przy remoncie i konserwacji synagogi.

Są to:
Pan Leon Radinsky z USA,
Pani Anna Piasecka - Wojewódzki Konserwator Zabytków w Kielcach,
Pan Jan Jagielski - Fundacja Wiecznej Pamięci w Warszawie,
Towarzystwo Opieki nad Zabytkami w Warszawie,
Pan Abraham Potezman z Belgii,
Pani Eleonora Bergman - Żydowski Instytut Historyczny,
Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu,
Pan Samuel Gruber - swiatowa Fundacja Zabytków,
Pani Małgorzata Osełka - Konserwator Dzieł Sztuki,
Pan Izaak Gold z Kanady.

Opracował Jerzy Znojek 

Strona MUZEUM