3. Działoszyce

Miasto przy drodze do Kazimierzy Wielkiej, 27 km od Pińczowa.

Najdawniejsza wiadomość o Działoszycach pochodzi z 1220 r. Prawa miejskie nadał im król Jagiełło w r. 1409. Przez kolejne wieki była to osada rzemieślniczo-handlowa, w XVIII stuleciu zamieszkali tutaj Żydzi, tworząc duże skupisko. W r. 1939 stanowili oni 80% ludności (ok. 7 tys. osób). Podczas okupacji większość z nich wywieziona została do Bełżca i Płaszowa, zaś 1,6 tys. Rozstrzelali Niemcy na miejscu. Po wojnie ludność Działoszyc systematycznie malała, osiągając w XII 1998 r. poziom 1170 mieszkańców.

Powyżej rynku miasteczka, na wzniesieniu umocnionym kamiennym murem, stoi kościół Św. Trójcy. Zbudowany w XV w., był od tego czasu kilka razy przebudowywany i powiększany. Są przy nim dwie kaplice: św. Anny, z r. 1637 (w niej obraz Patronki z Matką Boską, namalowany w początkach XIX w., a odnowiony gruntownie przez Wojciecha Kossaka w 1916 r. )oraz M.B. Różańcowej, z 1663 r., (pod nią kaplica Grobu Chrystusowego z rokokowym ołtarzem zawierającym obraz M.B. tzw. Działoszyckiej, z początku XVII w.).

W latach 80, obecnego wieku konserwatorzy krakowscy odsłonili malowidła gotyckie na północnej ścianie prezbiterium. Pochodzą one z 2. poł. XV w. i są niezwykle cenne. Na dwunastu kwaterach zawarte są ilustracje do „Credo Apostolorum”, np. Żywot wieczny, Wniebowstąpienie, Grzechów odpuszczenie i inne. Odkrycie to dowodzi, że region ten był ważnym obszarem kulturowym w w. XV i wyróżniał się w skali kraju.

Po miejscowych Żydach do dzisiaj pozostała tylko klasycystyczna synagoga z połowy ubiegłego stulecia. Związany z nią jest pewien epizod z lipca 1878 r. Przeszedł wtedy przez Działoszyce wielotysięczny kondukt pogrzebowy z trumną margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. (Kondukt wyruszył z Książa Wielkiego do Młodzaw Małych, gdzie zmarły miał spocząć w krypcie pod tamtejszym kościołem). Gazeta Kielecka relacjonowała: „Za przybyciem do m. Działoszyc pospieszyła z przywitaniem tameczna gmina starozakonnych, ciało zatrzymano na rynku miasta, rodzina zaś Wielopolskich udała się do synagogi, gdzie miejscowy rabin odczytał modły żałobne, a 24 śpiewaków, przez gminę sprowadzonych z Krakowa, wykonało na głosy psalmy i modlitwy za duszę zmarłego. Mowę po polsku miał dr Stejermarck, odpowiedział mu Zygmunt Wielopolski. W Działoszycach kondukt urósł do 5 tys. Cała ludność miasta wyległa na ulice i zapełniła nie tylko rynek, synagogę, ale nawet dachy wielu domów. Setki Żydów płci obojga połączyło się z konduktem i takowy przeprowadziło do Młodzaw”.

W ten sposób Żydzi działoszyccy, poniekąd w imieniu wszystkich Żydów polskich, złożyli hołd politykowi, który będąc zażycia u władzy, dokonał nowoczesnego posunięcia – równouprawnienia Żydów w Królestwie Polskim.

(Bliższego opisu synagogi nie podajemy, bo obiekt ten, będąc niebezpieczną ruiną, nie nadaje się do oglądania z bliska).