Wieś nad Nidą, w odległości ok.7 km. od Pińczowa.

W w. XII była ona własnością, potężnego możnowładcy małopolskiego Jaksy z Miechowa (zm.1176), który darował ją wraz z pobliską Kowalą, klasztorowi norbertanek, własnej fundacji. W wieku następnym była ona osadą targową przy starej drodze nad Nidą. W r.1367 Kazimierz Wielki nadał wsi prawa miejskie, ale Krzyżanowice nie mając dogodnych warunków rozwoju, nie rozwinęły się jako ośrodek miejski, który zanikł w XVI w. Klasztor uległ likwidacji w 1781 r. W roku następnym budynki ponorbertańskie spaliły się. Odbudową kościoła zajął się ks. Hugo Kołłątaj, proboszcz w Krzyżanowicach od 1779 r. Prowadził on tutaj działalność gospodarczą i społeczną. Przy parafii założył szkołę oraz samopomocowe Bractwo Miłosierdzia pod wezwaniem Adama i Ewy. Płody rolne spławiał do Gdańska na własnych statkach, budowanych tu na Nidzie.

Klasycystyczny kościół św. Tekli zbudował w latach 1786-89 architekt Stanisław Zawadzki. Między potężnymi kolumnami fasady jest wejście główne. Nad nim arkadowe okno z balustradą, a wyżej, w attyce, napis fundacyjny z 1789 r. W zwieńczeniu para aniołów trzymających krzyż.

Wewnątrz w ołtarzu głównym i dwóch bocznych są obrazy Franciszka Smuglewicza. Zawierają one przemyślaną wymowę ideową nadaną im przez Kołłątaja: stworzenia, odkupienia i uwielbienia człowieka. W głównym ołtarzu jest obraz Boga stwarzającego świat (Adama -rolnika otaczają, domowe zwierzęta), w ołtarzu bocznym Bóg -Chrystus nauczający, a w drugim Bóg nagradzający w obecności polskich świętych.

Z wcześniejszej świątyni wczesnobarokowej zachowały się fragmenty dawnego krużganka klasztornego przerobionego na zakrystię, chór zakonny jest dzisiaj skarbczykiem; dawne dwa portale, parę rzeźb i epitafia wmurowano w kościół. Na cmentarzu przykościelnym stoi późnobarokowa rzeźba M.B. Niepokalanie Poczętej.

Pod plebanią z początku obecnego wieku są sklepione piwnice dawnego klasztoru o trzech pomieszczeniach.

Podobno w XIII w .Krzyżanowice i okoliczne wsie zostały zniszczone przez Tatarów, a następnie zasiedlone jeńcami tatarskimi. Pozostałością po tych odległych wydarzeniach mają być dziedziczone genetycznie orientalne rysy oraz używanie przez miejscową ludność dużych trójgraniastych kołnierzy, służących do okrycia głowy w czasie słoty, przypominających używane przez Tatarów baszłyki.

Wieś położona jest u skłonu wyniosłego gipsowego wzgórza, ciągnącego się na wschód od Gacek. Jest to rezerwat przyrody ze zjawiskami krasowymi i stepową florą i fauną. Z roślin występuje tu min. ostnica Jana, ostnica włosowata, miłek wiosenny i len włochaty. Liczne gatunki owadów stepowych i innych zwierząt reprezentują m.in. cykada, motyl Nothris lemniscella i pająki z rodzaju Atypus i Eresus.