Około połowy 1809 r. wybuchła wojna polsko-austriacka, a działania wojenne dotarły wkrótce nad Nidę. Kawaleria polska po stoczeniu w pobliżu Pińczowa dwóch potyczek, zajęła go w dniu 11 lipca. Na kilka lat stało się miasto częścią Księstwa Warszawskiego, a ostatecznie, na ponad wiek, Królestwa Polskiego.

Wiosną roku 1813 nastąpił podział zmarniałej ordynacji pińczowskiej na dwie części. Wielopolscy zatrzymali trzy znaczniejsze majątki (klucze: chroberski, kozubowski i wielkoksiąski), zaś reszta została sprzedana, aby zaspokoić roszczenia finansowe licznych wierzycieli. Nabywcą owej reszty został wzięty warszawski adwokat - Jan Olrych Szaniecki (1783-1840). Nowy dziedzic okazał się światłym obywatelem, opiekunem miasta i szczodrym mecenasem oświaty i kultury. Aby rozwinąć gospodarkę miejską i ulżyć mieszkańcom Pińczowa, zrezygnował z dochodów z wagi miejskiej i sprzedaży smoły, a także z podatku brukowego. Zorganizował opiekę lekarską, pocztę i uruchomił bibliotekę publiczną.

W sposób szczególny zajął się Szaniecki oświatą. Jako prezes Dozoru Szkolnego założył z własnych funduszy cztery szkółki elementarne w Pińczowie, Michałowie, Szańcu i Książu Małym. Każdej z nich dał grunt na założenie sadu i ogrodu, natomiast nauczycielom przeznaczył dodatkowe uposażenie w zbożu i drewnie. Ponadto powołał w mieście szkołę rzemieślniczo-niedzielną i pensję dla dziewcząt, którą od r.1824 prowadził a Eugenia Boequet-Rochetin „osoba posiadająca wysoką naukę i talent jej udzielania płci swojej”.

Ale najwięcej energii włożył dziedzic w urządzenie szkoły średniej, która dzięki jego staraniom stała się pełną sześcioklasową szkołą wojewódzką. Zakład światowy tak wysoko zorganizowany wymagał naukowego zaplecza, tzn. pracowni, specjalistycznych gabinetów i biblioteki. Szaniecki dał tej ostatniej 3000 książek ze swojego księgozbioru prywatnego, liczne mapy, atlasy, czasopisma i 60000 złp na powiększenie książnicy. Natomiast gabinetom sprezentował zbiory rycin, numizmatów, kolekcje minerałów i instrumentów. Projektował oddać szkole w przyszłości całe swe zbiory i pałac, celem założenia instytutu naukowego o nazwie Atheneum.

Projekt ten, podobnie jak parę jeszcze innych, nie doczekały się realizacji, bo na przeszkodzie stanęły wypadki powstania listopadowego 1830-1831. Szaniecki, który aktywnie w powstaniu uczestniczył, jako poseł sejmowy, polityk, a nawet krótkotrwały minister sprawiedliwości, opuścił Królestwo po jego upadku i ostatecznie znalazł się w Paryżu, gdzie w kilka lat później zmarł. Pozostały po nim majątek uległ konfiskacie. Ponieważ jedną z głównych represji popowstaniowych była rusyfikacja, a Pińczów był zbyt światły i patriotyczny, toteż najpierw miejscową szkołę zdegradowano do stopnia obwodowej o czterech klasach, a w 1844 r. zamknięto. Miasto pozostawało bez szkoły średniej przez osiem lat. Przywrócono ją dzięki staraniom margrabiego Wielopolskiego (ordynaci odkupili Pińczów w październiku 1839 roku). W XIX stuleciu w szkole pińczowskiej uczyli znakomici profesorowie, a jej mury opuścili uczniowie, których nazwiska stały się powszechnie znane: Kajetan Wincenty Kielisiński (zm.1849), rysownik i sztycharz; Melchior Buliński (zm.1877), ksiądz, historyk Kościoła; Marcin Kasiewicz (zm.1898), malarz; Adolf Dygasiński (zm.1902), powieściopisarz; Albert Wilczyński (zm.1909), pisarz i literat; Teodor Dunin (zm.1909), uczony, wybitny lekarz internista; Bronisław Kamiński (zm.1911), malarz i ilustrator; Stefan Godlewski (zm.1929), prawnik, publicysta, członek Rady Państwa w Petersburgu; Bronisław Grabowski (zm.1900), historyk i tłumacz literatur słowiańskich; Stefan Artwiński (zm.1939), ostatni przedwojenny prezydent Kielc; Jan Wacław Machajski (zm.1926), przyjaciel Żeromskiego, pierwowzór Andrzeja Radka z „Syzyfowych prac”.

Od początku XIX stulecia Pińczów rozwijał się gospodarczo i wzrastała liczba jego mieszkańców. W roku 1810 liczył ich 2559, dwanaście lat później już 4176, stając się tym samym najludniejszym miastem guberni radomskiej. Przed wybuchem powstania styczniowego liczba ta wzrosła do ok. 5 tysięcy. W większości była to ludność żydowska, która w 1827 r. stanowiła 89% pińczowian, zaś w r. 1857–69%. (Stąd wzięły się powiedzenia: „Żydów jak w Pińczowie” oraz „Nabił jak Żydów w Pińczowie”, od tłoku, ścisku). Żydzi biedniejsi zamieszkiwali teren na Mirowie zw. Placami, bogatsi zaś przy Rynku. Rynek w Pińczowie około połowy XIX wieku.

Rynek w Pińczowie około połowy XIX wieku.

Ten posiadał zwartą zabudowę, a murowane domy pod arkadami miały duże wystawy, co świadczyło o rozwiniętym handlu w ieście. Obejmował on szeroki asortyment towarów. Były też ich liczne składy. Aż 32 kupców żydowskich znajdowało się w „dobrym stanie” materialnym. Zasięg działalności kupców żydowskich wykraczał daleko poza granice administracyjne guberni radomskiej. Żydzi, naród chętny do nauki i książki, posiadali w mieście 10 szkółek, tzw. chederów. Nauczycielami byli w nich między innymi: Mosiek Szlamowicz, Josek Polak, Majer Konar, Berek Zundel. 88% tutejszych Żydów -mężczyzn umiało pisać (około trzy i pół raza częściej niż Polacy). Przynajmniej 15% Żydówek też posiadał o tę umiejętność. Pisać umieli wszyscy handlarze poza Joskiem Migaczem. Lewkiem Chmielnikiem, Zelmanem Abramowiczem i Nuchą Kochenerem.

W 1863 roku były w mieście 4 mydlarnie, 10 garbarni, 3 warsztaty tkacko-bawełniane; później 3 olejarnie, młyny, farbiarnie i kilka zakładów produkujących ser. Z tych ostatnich miasto słynęło, co utrwalone zostało w powiedzeniu: „Słony jak ser pińczowski”. W 1878 roku rzemiosło reprezentowało m.in.: 24 krawców, 26 szewców, 13 bednarzy, 9 rzeźników, 8 kowali, 14 piekarzy, złotnicy, introligatorzy i szklarze. Miejscowe jarmarki oferowały różnorodne towary, a ceny niektórych w 1860 roku były następujące: wół „dobry” – 40 rubli, krowa – 27, wieprz – 25, wiadro okowity – 3, wiadro piwa – 60 kopiejek. Pińczów, jako ośrodek handlu, miałtę jeszcze zaletę, że leżał nad spławną rzeką; w 1863 roku po Nidzie kursowało 8 statków i 388 tratw.

Były również w mieście liczne restauracje, 13 szynków, 5 handlów win i 51 innych sklepów. Win, zwłaszcza węgierskiego, było zawsze dużo w miejscowych składach. Już w XVII w. jakiś wierszopis zauważył: „Naydzie w miasteczku tam wszystkiego kupić, A to największa jest się w nim czym upić, Bo nigdy nie jest bez trunku dobrego”.

Wypadki powstania styczniowego nie ominęły, rzecz jasna, Pińczowa i jego okolic. W roku 1863 bito się m. in. na błoniach pod Chrobrzem, w lesie na Grochowiskach i dwukrotnie w Górach Dembińskich. Przez miasto ciągnęły co jakiś czas oddziały gen. Hauke-Bosaka, mjr Kality-Rębajło, płk Błaszczyńskiego-Bończy, por. Zygmunta Chmieleńskiego i Junoszy, oficera dowodzącego żandarmerią. Wszyscy oni byli gościnie przyjmowani przez ludność polską i żydowską, jadłem i napitkiem. Do powstania wybrano z Pińczowa kilkudziesięciu mężczyzn w wieku 18-35 lat, w tym także młodzież szkolną. Większość z nich nie wróciła do domów – polegli lub po upadku powstania poszli na Sybir.

Z powyższymi wydarzeniami łączy się zapomniana w historii miasta osoba Adolfa Pieńkowskiego. Od jesieni 1862 r. był on profesorem chemii i fizyki w tutejszym gimnazjum. Jeszcze przed swoim tu przybyciem z Warszawy zaangażował się w konspirację niepodległościową, a po rozpoczęciu walki włączył aktywnie w powstanie. Zajmował się organizacją oddziałów i pomocą działającym na tym terenie dowódcom partyzanckim. W marcu 1863 r. został szefem biura naczelnika cywilnego województwa krakowskiego. W obowiązkach pomagał mu brat Karol, który rozwoził broń i kolportował tajne rozkazy. Tegożroku jesienią Adolf Pieńkowski wezwany został do Warszawy przez Romualda Traugutta. Powierzono mu członkostwo w powstańczym Rządzie Narodowym, z zaleceniem zorganizowania wydziału policji, którego został dyrektorem. W roku następnym, będąc zagrożony dekonspiracją, wyjechał do Francji. Zmarł w 1867 r.

Po upadku powstania ustanowiona została gubernia kielecka, a Pińczów stał się od 1867 r. miastem powiatowym. Mieścił też w sobie garnizon. Stacjonował tu 14 Jamburgski Pułk Dragonów. Przy koszarach zajmujących znaczny obszar na obrzeżach Nowego Światu wystawiono cerkiew prawosławną. Oprócz oficerów i żołnierzy na fali wzmagającej się polityki rusyfikacji napłynęli do miasta liczni rosyjscy urzędnicy i nauczyciele gimnazjalni.

         Pińczów na rysunkach z czasopisma „Wędrowiec”, z końca XIX w.

Uczniowie progimnazium w 1905 roku.